Nie była WARSZAWIANKĄ, choć spędziła tu 5 lat ucząc się na pensji. Po uzyskaniu rozwodu, bardzo chciała znaleźć się w Warszawie aby prowadzić aktywne życie społeczne i zawodowe. Utknęła jednak na wiele lat w Grodnie. Dlaczego?

Warszawa doceniła i pokochała Elizę Orzeszkową. Dziś mamy dwa jej pomniki, w tym jeden autorstwa Henryka Kuny, znajdujący się w parku Praskim Żołnierzy 1 Armii Wojska Polskiego. Drugi to monument w parku Na Książęcem.

Urodziła się w 1841 roku w zamożnej rodzinie ziemiańskiej w majątku położonym 40 km od Grodna.

5 lat spędziła na pensji u sióstr Sakramentek w Warszawie (Rynek Nowego Miasta 2), gdzie zaprzyjaźniła się z Marią Wasiłowską, późniejszą Marią Konopnicką. Wspólne zainteresowania literackie scementowały ich przyjaźń na całe życie. Obydwie bardzo lubiły czytać i deklamować poezje, w szczególności zakazane utwory Adama Mickiewicza.

W wieku 17 lat, Eliza wyszła za mąż za dwukrotnie starszego ziemianina – Piotra Orzeszko. Małżeństwo nie było udane.

Po wybuchu Powstania Styczniowego, dom – dwór państwa Orzeszków stał się przystania dla powstańców, miedzy innymi pomoc otrzymał Romuald Traugutt.

Eliza opuściła męża i wróciła do majątku pod Grodnem. Piotr Orzeszko posądzony o sprzyjanie powstaniu został zesłany na Syberię a majątek skonfiskowany.

Eliza Orzeszkowa wzbudziła zgorszenia: nie tylko nie udała się za mężem na wygnanie, ale przeprowadziła kosztowny rozwód uwalniając się od niego na zawsze.

Przeżyła wtedy swoją wielką miłość do doktora medycyny Zygmunta Święcickiego, niestety Eliza została odtrącona. Utraciła również zadłużony majątek odziedziczony po ojcu, który przeszedł w ręce rosyjskie.

Musiała zamieszkać w prowincjonalnym Grodnie i mimo, że ciągnęło ją do Krakowa i Warszawy, musiała tu zostać na ponad 40 lat.

Wkrótce związała się z żonatym mężczyzną, adwokatem, Stanisławem Nahorskim. Wyszła za niego za mąż dopiero po 30 latach, kiedy jego chora żona zmarła.

Po śmierci matki, za część odziedziczonego majątku, założyła polską księgarnię w Wilnie. Wkrótce została współwłaścicielką polskiego wydawnictwa. Głównym celem było promowanie polskości, za co władze rosyjskie zabroniły jej przez 5 lat wyjeżdżania poza miejsce zamieszkania.

Mimo to brała aktywny udział w dyskusjach epoki pozytywizmu, publikowała w prasie warszawskiej i prowadziła rozległą korespondencję z najwybitniejszymi myślicielami. Żywo interesowała się nowymi prądami literackimi i wynalazkami.

W roku 1909 założono jej telefon.

Najwybitniejszą pracą Elizy Orzeszkowej było „Nad Niemnem”. Dzieło powstałe po 25 latach po Powstaniu Styczniowym, nawiązywało do tradycji niepodległościowych jak i romantycznych oraz pozytywistycznej idei pracy od podstaw.

Oprócz znakomitych, zaangażowanych powieści („Marta”, „Meir Ezofowicz”, „Cham”, liczne nowele) zasłynęła jako działaczka społeczna. Utwory jej przetłumaczono na wiele języków świata.

Zmarła 18 maja 1910 roku.

Elizę Orzeszkową nazywano „polską George Sand”, ponieważ interesowała się kwestią kobiecą, w tym feminizmem. Zachęcała kobiety do pracy nad sobą, do kształcenia się i niezależności poprzez pracę zawodową. Nawoływała mężczyzn do wspierania swoich partnerek w dążeniu do równouprawnienia. Podnosiła kwestię pozycji kobiet zamężnych, wdów, rozwódek i panien.

Dwa razy kandydowała do Nagrody Nobla przegrywając w 1905 roku Henrykiem Sienkiewiczem

Była przekonana, że dzięki wykształceniu kobieta może stać się w pełni świadomą obywatelką, żoną, matką i pracownicą.

Artykuł WARSZAWSKI SZLAK KOBIET – Eliza Orzeszkowa pochodzi z serwisu WIRTUR.

Rodowita warszawianka. Znana z przedwojennych ról filmowych – „Trędowata”, „Znachor”, „Dziewczęta z Nowolipek” …Łącznie, przed wojną zagrała w 14 filmach, w tym w nie ocalałym filmie „Nad Niemnem”. Role filmowe dały jej status gwiazdy.

Była krewną Marii Dąbrowskiej.

Z Warszawą związana całe życie: tu się urodziła, mieszkała, grała na scenach Teatru Polskiego i Narodowego. Tutaj uczyła się.

Uczęszczała do gimnazjum im. Marii Konopnickiej przy ulicy św. Barbary 4. Była to jedna z najlepszych szkół w Warszawie. Założona w 1902 roku przez Stefanię Tołwińską, znajdowała się w nowoczesnym budynku zaprojektowanym przez słynnego projektanta – Mikołaja Tołwińskiego, specjalnie na potrzeby szkoły. W przeciwieństwie do innych szkół, gimnazjum Konopnickiej było wyposażone w różne udogodnienia: centralne ogrzewanie, przesuwane ściany, internat.

Studiowała aktorstwo w Państwowym Instytucie Sztuki Teatralnej mieszczącym się wtedy w suterenach Konserwatorium Muzycznego przy ulicy Okólnik. Tutaj poznała swojego przyszłego męża, aktora – Mariana Wyrzykowskiego.

Pracę rozpoczęła w 1934 roku w Teatrze Polskim przy ulicy K. Karasia (wcześniej J. Słowackiego) rolą Heleny w „Śnie nocy letniej” Szekspira w reżyserii Leona Schillera. Dyrektorem teatru i inicjatorem jego założenia był Arnold Szyfman, który doceniał i wielbił talent Elżbiety.

Elżbieta Barszczewska pozostała wierna Teatrowi Polskiemu przez całe swoje artystyczne życie.

W czasie okupacji budynek nie był bardzo zniszczony. Przejęty przez Niemców i dla nich wyłącznie dostępny jako Theater der Stadt Warschau. Potem – Teatr Miasta Warszawy – bojkotowany przez Polaków.

Elżbieta Barszczewska, jak wiele aktorek i wielu aktorów, w czasie wojny pracowała w kawiarni „Café Bodo” (ulica Foksal 17) i „U Aktorek” (ulica Mazowiecka 5).

W marcu 1941 aresztowana przez niemieckie władze okupacyjne w związku ze sprawą zabójstwa Igo Syma, aktora podejrzewanego o kolaborację i zastrzelonego z rozkazu ZWZ.

Elżbieta Barszczewska brała udział w konspiracyjnym życiu teatralnym. Brała udział w wieczorach poetyckich a także zagrała w przedstawieniu „Irydiona” w mieszkaniu Jana Kosińskiego. Po upadku Powstania Warszawskiego trafiła do obozu przejściowego w Pruszkowie, skąd udało się jej uciec i przedostać do Łodzi.

„Jeszcze w 1945 trafiła do zespołu Teatru Polskiego. Arnold Szyfman odnalazł ją w Łodzi, skąd specjalnie zorganizowanym transportem wraz z innymi aktorami została przewieziona na warszawską Pragę. W jednej z ocalałych kamienic dyrektor Polskiego umieścił cały swój zespół, który tutaj właśnie rozpoczął próby do Lilli Wenedy Słowackiego w reżyserii Juliusza Osterwy. Tym przedstawieniem Teatr Polski został otwarty 17 stycznia 1946 roku jako pierwszy odbudowany teatr w Warszawie. Grająca w tym premierowym spektaklu Barszczewska stała się symbolem – do końca kariery będzie jej towarzyszyć wspomnienie pięknej, ofiarnej Lilli reprezentującej kobiecą wersję wojennego bohaterstwa i cierpienia. W tym spektaklu romantyzm został wykorzystany do oswojenia traumy i nadania jej szlachetnego, poetyckiego wyrazu. Stojąc ponownie przed swoją publicznością, wzruszona Barszczewska miała łzy w oczach.”*

23 sierpnia 1980 roku dołączyła do apelu 64 uczonych, pisarzy i publicystów do władz komunistycznych o podjęcie dialogu ze strajkującymi robotnikami.

Zmarła w Warszawie w 1987 roku.

Elżbieta Barszczewska była bardzo lubianą i docenianą artystką. Wielokrotnie nagradzaną za pracę artystyczną, zasługi dla kultury, teatru, Warszawy i Polski.

Pochowana na Cmentarzu Powązkowskim w Warszawie (Aleja Zasłużonych, rząd 1, miejsce 98).

Na naszej trasie Warszawskiego szlaku kobiet powędrować warto do miejsc związanych z wieloma polskimi wybitnymi twórcami i aktorami: do Teatru Polskiego, Teatru Wielkiego i Narodowego, pod Uniwersytet Muzyczny, okupacyjne kawiarnie i miejsca konspiracyjnych spotkań.

* http://www.encyklopediateatru.pl/…/elzbieta-barszczewska

Źródło zdjęć: https://akademiapolskiegofilmu.pl/, https://www.portalwarszawski.com.pl/

Artykuł WARSZAWSKI SZLAK KOBIET – Elżbieta Barszczewska pochodzi z serwisu WIRTUR.